Filološko tumačenje nastanka imena Valjevo dovodi nas do starog slovenskog ličnog imena Valj, tako da je VALJEVO kao prisvojni pridev označavao vlasništvo feudalnog poseda. Ovu pretpostavku potvrđuje i priča po kojoj je Valj bio vlasnik drumske krčme oko koje se potom razvilo naselje, današnje Valjevo. Postoji i hipoteza po kojoj je reč Valjevo nastala od starog latinskog izraza VALLIS - dolina.

 

Pored filološkog tumačenja postoje i različite legende. Najpoznatija je ona po kojoj je Valjevo ime dobilo po VALJARICAMA za izradu sukna koje su nekada u velikom broju postojale duž Kolubare. Po drugom predanju, budući stanovnici grada su se SVALJALI u kotlinu sa obližnjih brda i osnovali grad, a postoji i mišljenje da je Valjevo dobilo ime po VALJANOJ, plodnoj zemlji.

 

 

Najstariji tragovi boravka ljudi na ovom području potiču iz paleolita i otkriveni su u nekoliko pećina u valjevskom kraju. U prvim vekovima nove ere prostor današnjeg Valjeva bio je u sastavu Rimske imperije, po njenom raspadu u okvirima Vizantijskog carstva, a potom u okvirima srednjovekovne srpske države. Najstariji ostaci na tlu gradskog naselja potiču iz prelaska 13. u 14. vek, u vreme kraljeva Dragutina i Milutina, kada je na teritoriji današnjeg gradskog jezgra postojao manastir. Od sačuvanih pisanih dokumenata u kojima se spominje Valjevo najstariji je otkriven u Dubrovačkom arhivu i datira iz 1393. godine. Valjevo je i nastalo kao srednjovekovni trg na raskrsnici puteva koje su pohodili čuveni dubrovački trgovci, osnivajući tu svoje filijale preko kojih su otkupljivali sirovine koje su transportovali ka zapadu, a prodajući luksuznu robu sa obala Mediterana.

 

Uspon Valjeva kao trgovinskog centra i naselja zaustavljen je 1459. godine kada je srednjovekovnu Srbiju osvojila Otomanska imperija. Od srednjovekovnog trga, Valjevo u 16. veku naseljavanjem muslimana postaje orijentalna kasaba. Iako je u periodima austrijsko-turskih ratova povremeno prelazilo u granice Habzburške monarhije ili bivalo pogranično mesto, Valjevo je sve do početka 19. veka uglavnom bilo deo Otomanskog carstva. Vojni planovi iz 18. veka pokazuju da se Valjevo već tada prostiralo na obe obale Kolubare, na mestu gde je i današnje gradsko jezgro. U putopisima iz tog perioda opisuju ga Luj Žedeon (1624. godine), Evlija Čelebija (1660), Joakim Vujić (1826), Feliks Kanic (1860. i 1888) i drugi.

Citati putopisaca o Valjevu .

 

 

 

 

U poznatom istorijskom događaju ''Seča knezova'', koji je u pesmi ''Početak bune na dahije'' opevao slepi guslar Filip Višnjić, među više desetina viđenih Srba koje su Turci pogubili kako bi sprečili narodni ustanak bili su i knezovi Aleksa Nenadović iz Brankovine i Ilija Birčanin iz Podgorine. Bili su zatočeni u podrumu Muselimovog konaka odakle su izvedeni na pogubljenje u zoru 4. februara 1804. godine. Likvidiran je tada i arhimandrit Hadži Ruvim iz Babine Luke, iguman manastira Bogovađa i poznati ikonopisac i rezbar toga vremena. Međutim, odmazda je ubrzala ustanak pa je tako Valjevo bilo prvo veće oslobođeno mesto u Prvom srpskom ustanku protiv Otomanskog carstva, 20. marta 1804. godine. Taj dan simbolizuje težnju Valjevaca za slobodom i smatra se početkom razvoja varoši evropske arhitekture i duha, tako da se obeležava kao Praznik Grada. Posle dobijanja autonomije u Dugom srpskom ustanku 1815. godine, srpsko stanovništvo je postepepeno naseljavalo varoš jer je vekovima živelo uglavnom po selima baveći se poljoprivredom.

 

U blizini Valjeva u Prvom svetskom ratu, 1914. godine, odigrala se Kolubarska bitka u kojoj je srpska vojska žestoko porazila brojnije i bolje opremljene austrougarske trupe. Smatra se najvećom pobedom u istoriji srpske vojske, a Kolubarskom bitkom je komandovao general Živojin Mišić, rodom iz Struganika kod Mionice, posle čega je dobio čin vojvode. Tada je Valjevo bilo sedište srpske vlade i Vrhovne komande. Posle velike bitke ceo grad je pretvoren u ratnu bolnicu što je u slici ''Valjevska bolnica'' ovekovečila slikarka Nadežda Petrović, umrla od tifusa u Valjevu 1915. negujući ranjenike. Ogromnu pomoć pružili su tada lekari i sestre stranih misija.

 

I Drugi svetski rat ostavio je dubok trag na valjevski kraj. Prvi susret sa partizanima vođa Komunističke partije Jugoslavije Josip Broz Tito imao je septembra 1941. u selu Robaje nadomak Valjeva. Istovremeno, na obližnjoj Ravnoj Gori general vojske Kraljevine Jugoslavije Dragoljub Mihajlović formirao je četnički pokret lojalan monarhiji.

 

Valjevo je više puta bombardovano u napadima NATO avijacije 1999. godine, pri čemu je razrušena vojna industrija ''Krušik'', ali i više stambenih objekata

 

 

Početak modernog urbanističkog razvoja Valjeva vezuje se za 1855. godinu, kada je izrađen plan ortogonalne izgradnje varoši, u kome se ulice seku pod pravim uglom. Ovaj plan predstavljao je je važan impuls za ubrzanu modernizaciju i evropeizaciju dojučerašnje orijentalne varoši. Valjevo doživljava brz razvoj i broj stanovnika se višestruko povećava. U isključivo zanatskom naselju niču i prvi industrijski pogoni, otvaraju apoteke, štamparije, čitaonice, stiže železnička pruga, električna energija, pokreće Gimnazija, igraju prve pozorišne predstave... Najveći urbanistički procvat i građanski uspon Valjevo je doživelo krajem 19. i početkom 20. veka kada su izgrađene zgrada Valjevske gimnazije, Opštinskog i Okružnog suda, Valjevske štedionice, hotela ''Grand'' i ''Sekulić''...

 

 

Od šezdesetih godina prošlog veka Valjevo je doživelo industrijsku ekspanziju otvaranjem više velikih privrednih objekata i razvojem namenske industrije ''Krušik'' iz predratnog ''Vistada'', metaloprerade, prehrambene industrije, štamparstva, kožarstva, drvoprerade, poljoprivrednog zadrugarstva... Najznačajnija društvena preduzeća bila su: Krušik, Srbijanka, Gradac, Elind, Stefil, Valjevska pivara, Štamparija ''Milić Rakić'' i druga.